Oefenen voor je operatie: wat levert prehab op?

Geschreven door Arno Bottse, MSc, fysiotherapeut (gespecialiseerd in sport en fitness) en beweegspecialist.

Prehab is gericht trainen in de weken voor een operatie. Het doel is fitter en sterker de operatie in te gaan, zodat je er ook sneller weer uitkomt. Onderzoek laat zien dat het vooral helpt bij je functie en kracht voor de operatie en in de eerste weken erna. Daarnaast leer je de oefeningen alvast kennen, en dat maakt de eerste dagen na de operatie makkelijker. Overleg altijd met je chirurg en fysiotherapeut wat in jouw situatie verstandig is.

Staat er een knie- of heupprothese, een kruisbandoperatie of een andere orthopedische ingreep op de planning? Dan is de tijd ervoor waardevol. In dit artikel lees je wat prehab is, wat het oplevert en hoe je het aanpakt.

Wat is prehab?

Prehab is een samenvoeging van prevention en rehabilitation: revalidatie voor de operatie. Je traint in de weken of maanden voor de ingreep aan kracht, beweeglijkheid, conditie en balans. Daarnaast bereid je je praktisch en mentaal voor op de periode na de operatie.

De gedachte is eenvoudig. Hoe hoger je draagkracht voor de operatie, hoe meer je overhoudt als die tijdelijk daalt door de ingreep. Wie sterker de operatie ingaat, start de revalidatie vanaf een hoger niveau.

Wat levert prehab op?

Onderzoek naar prehab laat een wisselend maar overwegend positief beeld zien:

• Betere functie en kracht voor de operatie. Mensen die trainen, lopen en bewegen voor de operatie vaak beter en hebben minder pijn.
• Sneller herstel in de eerste weken. Bij een kruisbandoperatie laten studies duidelijk betere resultaten zien voor wie voor de operatie zijn knie volledig kan strekken en goed kracht heeft. Bij prothesen is het effect op lange termijn kleiner, maar veel mensen komen in de eerste weken sneller op gang.
• Je kent de oefeningen al. Je weet hoe je met krukken loopt, hoe je je bovenbeen aanspant en hoe je je knie strekt. Na de operatie hoef je dat niet meer te leren met pijn.
• Je bent praktisch voorbereid. Je huis is aangepast, hulpmiddelen staan klaar en je weet wat je kunt verwachten.

Waar sta je nu?

Kijk hoe het nu met je gaat. Hoe ver kun je lopen? Hoe vaak kun je in 30 seconden opstaan uit een stoel? Kun je je knie volledig strekken? Hoe lang sta je op één been? Noteer dit. Je fysiotherapeut kan dit nauwkeuriger meten en een programma op maat maken.

Waar wil je naartoe?

Stel een doel voor de dag van de operatie. Bijvoorbeeld: mijn knie volledig kunnen strekken, tien keer zonder handen opstaan uit een stoel, en een half uur fietsen op de hometrainer. Hoe concreter, hoe beter je het kunt meten.

Wat is er voor nodig?

1. Krachttraining

Train twee tot drie keer per week de spieren rond het gewricht dat wordt geopereerd, en de rest van je lichaam. Bij een knie of heup bijvoorbeeld:

• opstaan uit een stoel, zo nodig met je handen;
• bovenbeen aanspannen met een gestrekte knie;
• brug en zijwaartse oefeningen voor je bilspieren;
• step-ups op een lage traptree;
• beenpers of beenstrekken in de sportschool, als dat goed gaat.

Pijn tijdens het trainen is niet altijd te voorkomen. Gebruik de pijnregel: pijn tot ongeveer 3 op 10 is acceptabel, zolang die de volgende ochtend weer gezakt is. Meer daarover lees je in Pijn tijdens het sporten: doorgaan of stoppen?

2. Beweeglijkheid

Werk elke dag aan het strekken en buigen van het gewricht. Vooral voor een knieoperatie is volledig strekken voor de operatie belangrijk. Wat je voor de operatie niet kunt, is erna vaak moeilijker te bereiken.

3. Conditie

Fietsen op een hometrainer, zwemmen of wandelen houden je conditie op peil. Een betere conditie helpt je lichaam om de operatie en de eerste weken erna beter op te vangen.

4. Oefen alvast met het herstel

Leer lopen met krukken, ook op de trap. Oefen de eerste oefeningen die je na de operatie gaat doen. Zo ken je ze al als het spannend wordt.

5. Leefstijl

Stop met roken als je rookt. Roken vertraagt de wondgenezing en vergroot de kans op complicaties. Eet gezond en voldoende eiwitten. Beperk alcohol. En zorg voor goede slaap.

6. Bereid je huis voor

Haal losse kleden en snoeren weg, zorg voor een stevige stoel met armleuningen, leg veelgebruikte spullen op heuphoogte en regel hulp voor de eerste weken.

Wanneer overleggen met je arts of fysiotherapeut?

• Voor je begint, zeker als je ook hart- of longklachten hebt.
• Als oefeningen veel meer pijn geven dan verwacht.
• Als je twijfelt welke oefeningen veilig zijn voor jouw situatie.

Veelgestelde vragen

Hoe lang voor de operatie moet ik beginnen met prehab?

Liefst vier tot acht weken voor de operatie. Ook een kortere periode is zinvol.

Heeft prehab zin bij een knieprothese?

Ja. Je gaat sterker en beter voorbereid de operatie in, en komt vaak sneller op gang in de eerste weken. Het effect op lange termijn is kleiner, maar de voorbereiding maakt de start makkelijker.

Mag ik trainen als mijn knie of heup veel pijn doet?

Vaak wel, met aanpassingen. Kies oefeningen die je pijn niet verergeren en houd je aan de pijnregel.

Wordt prehab vergoed?

Dat hangt af van je zorgverzekering en je situatie. Vraag het na bij je verzekeraar of fysiotherapeut.

Over de auteur

Arno Bottse, MSc, is fysiotherapeut, gespecialiseerd in sport en fitness, en beweegspecialist. Hij is oprichter van SPC Groep in Diemen en bedenker van de Draagkracht Filosofie: een manier van kijken naar gezondheid als het vermogen van je lichaam en je leven om belasting te dragen. Vragen of een reactie op dit artikel? Mail Arno via abottse@spcgroep.nl.

Dit artikel geeft algemene informatie. Volg voor en na een operatie altijd het protocol en de adviezen van je eigen chirurg en fysiotherapeut.

Bronnen: KNGF-richtlijn Artrose heup-knie; Grindem e.a., A pair-matched comparison of return to pivoting sports at 1 year in ACL-injured patients after a nonoperative versus operative treatment course, British Journal of Sports Medicine (2014); Thuisarts.nl.